मुंबई प्रतिनिधी प्रमोद सूर्यवंशी तेज न्यूज
फक्त रात्रशाळेत शिक्षक म्हणून कार्यरत राहून शिक्षण, साहित्य, पत्रकारिता, अनुवाद, सामाजिक कार्य आणि सांस्कृतिक उपक्रमांच्या माध्यमातून व्यापक सामाजिक योगदान देणारे प्रा. नागेश सोपान हुलवळे (सुमनसुत) यांच्या कार्याची आगळीवेगळी दखल घेतली गेली आहे. भारतीय डाक विभागाच्या ‘माय स्टॅम्प’ उपक्रमांतर्गत प्रा. हुलवळे यांच्या छायाचित्रासह टपाल तिकीट प्रकाशित करण्यात आले आहे. त्यांच्या प्रदीर्घ कार्याचा हा एक आगळावेगळा आणि अविस्मरणीय गौरव मानला जात आहे.
या विशेष उपक्रमासाठी डॉ. सुधीर तारे यांनी घेतलेल्या अथक परिश्रमांना यश आले आहे. सातत्यपूर्ण पाठपुरावा, आवश्यक ती कार्यवाही आणि प्रा. हुलवळे यांच्या कार्याविषयी असलेल्या आत्मीयतेतून त्यांनी हा उपक्रम पुढे नेला. त्यामुळे भारतीय डाक विभागाच्या माध्यमातून प्रा. नागेश हुलवळे यांचे छायाचित्र टपाल तिकिटावर झळकले आहे.
‘मी फक्त रात्रशाळा शिक्षक’—पण कार्याचा आवाका मात्र व्यापक
डोंबिवली (पूर्व) येथे वास्तव्यास असलेले आणि मूळचे जांभळे, ता. अकोले, जि. अहिल्यानगर येथील प्रा. हुलवळे हे श्री समर्थ नाईट हायस्कूल, अंधेरी (पूर्व), मुंबई येथे सहशिक्षक म्हणून कार्यरत आहेत. स्वतःची ओळख सांगताना ते प्रामुख्याने ‘रात्रशाळा शिक्षक’ अशीच करून देतात.
मात्र या साध्या ओळखीच्या पलीकडे त्यांचा कार्याचा आवाका मोठा आहे. M.A., B.Ed. (English Literature) अशी शैक्षणिक पात्रता असलेल्या प्रा. हुलवळे यांनी शिक्षण क्षेत्राबरोबरच साहित्य, अनुवाद, संपादन, पत्रकारिता, सामाजिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्रात सातत्यपूर्ण योगदान दिले आहे.
वर्ल्ड व्हिजन संस्थेच्या माध्यमातून सामाजिक व साहित्यिक कार्य
प्रा. हुलवळे हे वर्ल्ड व्हिजन संस्था, मुंबईचे संस्थापक अध्यक्ष असून, विविध सामाजिक, साहित्यिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांचे आयोजन त्यांच्या माध्यमातून करण्यात आले आहे.
रात्रशाळेतील शिक्षकांच्या कार्याची दखल घेण्यासाठी ‘सावित्रीबाई फुले रात्रशाळा कर्मयोगी राष्ट्रीय पुरस्कार’ आयोजित करण्याचा उपक्रम त्यांनी राबविला. तसेच पहिले सावित्रीबाई फुले रात्रशाळा राष्ट्रीय काव्यसंमेलन आयोजित करून रात्रशाळा आणि त्यातील शिक्षक-विद्यार्थ्यांना साहित्यिक व्यासपीठ मिळवून दिले.
संपादक म्हणून स्वतंत्र ओळख
प्रा. हुलवळे यांनी संपादन क्षेत्रातही उल्लेखनीय कार्य केले आहे. ते—
१. वर्ल्ड व्हिजन टाइम्स मुंबई
२. International Sites
३. ज्ञानसरिता — हिंदी साहित्यपत्रिका
यांचे संपादक म्हणून कार्यरत आहेत.
विशेषतः ‘वर्ल्ड व्हिजन टाइम्स’च्या माध्यमातून असंख्य साहित्यिक, कवी आणि लेखकांना व्यासपीठ उपलब्ध करून देण्याचे कार्य सातत्याने केले जात आहे. विविध वैचारिक, राष्ट्रीय, सामाजिक, शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक विषयांवरील लेखांना प्रसिद्धी देण्याबरोबरच नवोदित साहित्यिकांना प्रोत्साहन देणे हा त्यांच्या संपादकीय कार्याचा महत्त्वाचा भाग आहे.
पृथ्वी संघराज्य संविधानाचा मराठी अनुवाद
प्रा. हुलवळे यांच्या साहित्यिक आणि अनुवाद क्षेत्रातील कार्यातील विशेष उल्लेखनीय काम म्हणजे ‘पृथ्वी संघराज्य संविधान’चा मराठी अनुवाद.
हा अनुवाद ३ डिसेंबर २०२२ रोजी श्रीरामपूर, महाराष्ट्र येथे डॉ. ग्लेन टी. मार्टिन यांच्या हस्ते प्रकाशित झाला. उपलब्ध माहितीनुसार, भारतीय भाषांमध्ये सर्वप्रथम मराठी भाषेत हा अनुवाद प्रकाशित करण्यात आला.
या कार्याबद्दल त्यांना वर्ल्ड पार्लमेंटतर्फे डॉ. ग्लेन टी. मार्टिन यांच्या हस्ते ‘आंतरराष्ट्रीय विश्वस्नेही अवॉर्ड – २०२२’ प्रदान करण्यात आला.
साहित्यनिर्मिती आणि संपादन
प्रा. हुलवळे यांच्या नावावर विविध प्रकारचे साहित्यिक योगदान आहे. त्यात ‘आनंदाच्या लहरी’ हायकू काव्यसंग्रह, ‘आठवणीच्या गावी’ काव्यसंग्रह, ‘पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर’ प्रातिनिधिक काव्यसंग्रह यांचा समावेश आहे.
तसेच ‘From Cleanliness to Prosperity’ या इंग्रजी विनामूल्य अनुवादाचे प्रकाशन झाले आहे.
याशिवाय ‘रक्षाबंधन काव्यसंग्रह’, ‘बालगीत संग्रह’, ‘लावणी पुष्प’, ‘आम्ही मावळे शिवरायांचे’ आदी साहित्याचे संपादन त्यांनी केले आहे. ‘पसायदान दिवाळी अंक – २०२४’ आणि ‘वारी पंढरीची’ यांचे संपादनही त्यांनी केले आहे.
विश्वविक्रमवीर साहित्यकार डॉ. मधुसूदन घाणेकर यांच्या जीवनावर आधारित ‘रेग्युलस : १८ ऑगस्ट’ या ग्रंथाच्या संपादनाचे कार्यही त्यांनी केले आहे.
विद्यार्थ्यांसाठी सातत्याने शैक्षणिक उपक्रम रात्रशाळेतील विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक गरजा लक्षात घेऊन प्रा. हुलवळे यांनी विविध उपक्रम राबविले आहेत.
‘परीक्षेला आनंदाने सामोरे जाताना’ या विषयावर रात्रशाळेतील विद्यार्थ्यांसाठी एकदिवसीय कार्यशाळेचे आयोजन त्यांनी नॅशनल लायब्ररी, वांद्रे यांच्या समन्वयाने केले.
पालकांसाठी इंग्रजी भाषा कार्यशाळा, दहावीच्या विद्यार्थ्यांसाठी इंग्रजी विषयाचे मार्गदर्शन, प्राथमिक शिक्षकांसाठी इंग्रजी कार्यशाळा तसेच महाराष्ट्रातील नववी आणि दहावीच्या विद्यार्थ्यांसाठी कोरोनाकाळात इंग्रजी विषयाचे ऑनलाइन मार्गदर्शन त्यांनी केले.
तंबाखूमुक्त शाळा उपक्रमांतर्गत विनामूल्य व्याख्याने, शिक्षकांसाठी कार्यशाळा आणि दहावी-बारावी मार्गदर्शन व्याख्यानमाला यांचेही त्यांनी आयोजन केले आहे.
साहित्य आणि सांस्कृतिक उपक्रमांची मोठी मालिका
प्रा. हुलवळे यांच्या पुढाकारातून विविध साहित्यिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन झाले आहे. त्यामध्ये कविता ऑनलाइन कार्यशाळा, कविवर्य सदानंद रेगे जन्मशताब्दी काव्यसंमेलन, श्रावणधारा काव्यसंमेलन, श्रावणमास व्याख्यानमाला, नवदुर्गा व्याख्यानमाला, बालगोपाल कलागुणदर्शन गणेशोत्सव आदी उपक्रमांचा समावेश आहे.
‘माझी संस्कृती – माझा अभिमान’ हे अभियानही त्यांनी सुरू केले आहे.
रेडिओ आणि माध्यम क्षेत्रातील योगदान
प्रा. हुलवळे यांचे कार्य मुद्रित माध्यमापुरते मर्यादित राहिलेले नाही. त्यांच्या कविता १०७.८ एफएम रेडिओवर प्रसारित झाल्या आहेत. FTII रेडिओ केंद्र, पुणे येथे त्यांची मुलाखत प्रसिद्ध झाली आहे.
बालदिन, संविधान दिन आणि प्रजासत्ताक दिनानिमित्त रेडिओ कार्यक्रमांचे आयोजन, तसेच विविध साहित्यिक आणि सामाजिक व्यक्तींच्या मुलाखती घेण्याचे कार्य त्यांनी केले आहे.
राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांची दखल
साहित्य, शिक्षण, पत्रकारिता, संपादन आणि सामाजिक कार्यासाठी प्रा. हुलवळे यांना विविध राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले आहे.
यामध्ये राष्ट्रीय आदर्श शिक्षक ब्रह्मध्यान पुरस्कार, आंतरराष्ट्रीय राधाकृष्ण पुरस्कार, सावित्रीबाई फुले रात्रशाळा कर्मयोगी राष्ट्रीय पुरस्कार, इंटरनॅशनल लिटरेचर अवॉर्ड, वर्ल्ड पार्लमेंट अवॉर्ड, नेशन बिल्डर अवॉर्ड, डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम वाचन प्रेरणा पुरस्कार, साहित्य भूषण पुरस्कार, आदर्श शिक्षक पुरस्कार, राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज सर्वोत्कृष्ट संपादक पुरस्कार, कवी नारायण सुर्वे स्मृती पुरस्कार, प्रजासत्ताक अमृत गौरव उत्कृष्ट अनुवादक पुरस्कार, राज्यस्तरीय साहित्य सेवा पुरस्कार, आदर्श पत्रकार पुरस्कार, बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय राष्ट्रीय काव्यगौरव पुरस्कार, उत्कृष्ट पत्रकार पुरस्कार, शिवांजली भूमीपुत्र पुरस्कार आणि अजेय लेखणी पुरस्कार आदी सन्मानांचा समावेश आहे.
‘प्रजासत्ताक अमृत गौरव पुरस्कार’ आणि अन्य वैशिष्ट्यपूर्ण उपक्रम
प्रा. हुलवळे यांनी ‘प्रजासत्ताक अमृत गौरव पुरस्कार – २०२४’ या विशेष उपक्रमाचे आयोजन केले. तसेच स्वातंत्र्याच्या अमृत महोत्सवानिमित्त सावित्रीबाई फुले रात्रशाळा साहित्य ऑनलाइन उपक्रमांतर्गत वर्षभर काव्यस्पर्धेचे आयोजन करण्यात आले. या उपक्रमात जगभरातील साहित्यिकांनी सहभाग घेतला.
डॉ. सुधीर तारे यांच्या प्रयत्नांचे कौतुक
प्रा. नागेश हुलवळे यांच्या या बहुआयामी कार्याची दखल घेत भारतीय डाक विभागाच्या ‘माय स्टॅम्प’ उपक्रमात त्यांचे छायाचित्र टपाल तिकिटावर प्रकाशित होणे ही विशेष बाब आहे.
या उपक्रमामागे डॉ. सुधीर तारे यांनी घेतलेल्या प्रयत्नांचे विशेष महत्त्व आहे. सततचा पाठपुरावा, आत्मीयता आणि प्रा. हुलवळे यांच्या कार्यावर असलेला विश्वास यामुळे हा सन्मान प्रत्यक्षात आला.
या प्रसंगी प्रा. हुलवळे यांनी भारतीय डाक विभागाचे आणि डॉ. सुधीर तारे यांचे मनःपूर्वक आभार मानले.
“भारतीय डाक विभागाच्या टपाल तिकिटावर माझे छायाचित्र प्रकाशित होणे हा माझ्यासाठी केवळ वैयक्तिक सन्मान नाही, तर रात्रशाळेत काम करणाऱ्या प्रत्येक शिक्षकासाठी, साहित्यिकांसाठी आणि माझ्या कार्याला सदैव साथ देणाऱ्या सर्व सहकाऱ्यांसाठी प्रेरणादायी क्षण आहे. हा सन्मान घडवून आणण्यासाठी डॉ. सुधीर तारे यांनी घेतलेल्या अथक परिश्रमांबद्दल मी त्यांचा सदैव ऋणी राहीन,” अशी भावना प्रा. नागेश हुलवळे यांनी व्यक्त केली.
रात्रशाळेतील शिक्षक म्हणून साधेपणाने कार्यरत राहून साहित्य, शिक्षण, अनुवाद, संपादन, पत्रकारिता आणि सामाजिक क्षेत्रात सातत्याने योगदान देणाऱ्या प्रा. नागेश हुलवळे यांच्या कार्याची भारतीय डाक विभागाने ‘माय स्टॅम्प’च्या माध्यमातून घेतलेली ही दखल निश्चितच त्यांच्या बहुआयामी प्रवासातील एक संस्मरणीय अध्याय ठरला आहे.
