संघर्षाच्या मातीतून जागतिक साहित्यविश्वापर्यंत झेपावलेला आंबेडकरवादी कवी — नवनाथ रणखांबे!
लेखक: शाम बैसाने, मुंबई
‘जीवन संघर्ष’ ते वर्ल्ड बुक ऑफ रेकॉर्ड : जिद्द, प्रतिभा, समीक्षा आणि सामाजिक बांधिलकीचा प्रेरणादायी साहित्यिक प्रवास निमित्ताने .....
काही माणसे काळाच्या प्रवाहात वाहत जातात; तर काही माणसे आपल्या कर्तृत्वाने काळाच्या कपाळावर स्वतःच्या अस्तित्वाची अक्षरे कोरतात. काहींचे शब्द पुस्तकांच्या पानांत बंदिस्त राहतात; तर काहींचे शब्द देशाच्या सीमा ओलांडून जागतिक व्यासपीठावर आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण करतात. नवनाथ आनंदा रणखांबे यांचा साहित्यिक प्रवास हा अशाच जिद्दीचा, संघर्षाचा, स्वविश्वासाचा आणि परिवर्तनवादी विचारांच्या अविरत प्रवाहाचा प्रेरणादायी दस्तऐवज आहे! साहित्याच्या विस्तीर्ण आकाशात असंख्य तारे चमकतात; परंतु स्वतःच्या प्रकाशाने वेगळी वाट निर्माण करणारे तारे मोजकेच असतात. नवनाथ रणखांबे हे अशाच वेगळ्या वाटेवरून चालणारे आंबेडकरवादी कवी, लेखक, समीक्षक, संपादक आणि सामाजिक बांधिलकी जपणारे साहित्यिक व्यक्तिमत्त्व आहे. त्यांच्या साहित्यिक वाटचालीकडे पाहताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते...संघर्ष ही त्यांची ओळख आहे, जिद्द ही त्यांची शक्ती आहे, साहित्य हे त्यांचे शस्त्र आहे आणि परिवर्तन हे त्यांच्या विचारांचे ध्येय आहे!
नवनाथ रणखांबे यांच्या साहित्यिक व सामाजिक वाटचालीचा प्रेरणादायी आढावा थोडक्यात पुढील प्रमाणे.
१) संघर्षाच्या ठिणगीतून साहित्याचा प्रकाश!
‘जीवन संघर्ष’ आणि ‘प्रेम उठाव’ हे त्यांचे कवितासंग्रह केवळ पुस्तकांच्या कपाटात सजवून ठेवण्यासाठी जन्माला आलेले नाहीत; तर ते मानवी जीवनातील वेदना, प्रेम, संघर्ष, स्वाभिमान आणि सामाजिक जाणिवांना शब्दरूप देणारे साहित्यिक आविष्कार आहेत. ‘मानवतेचा प्रकाश’ या प्रातिनिधिक कवितासंग्रहातूनही मानवी मूल्यांप्रती असलेली त्यांची आस्था अधोरेखित होते. जीवनातील संघर्षाला शब्द देताना ते केवळ स्वतःच्या भावविश्वात रमणारे कवी ठरत नाहीत; तर समाजाच्या जखमांकडे पाहणारी संवेदनशील दृष्टीही आपल्या लेखणीतून व्यक्त करतात. त्यांच्या कवितेत भावनांचा ओलावा आहे, विचारांचा अंगार आहे, वास्तवाचे भान आहे आणि परिवर्तनाची आस आहे. जिथे वेदना शब्द बनते, जिथे शब्द विचार बनतो आणि जिथे विचार परिवर्तनाची मशाल पेटवतो, तिथे खऱ्या अर्थाने साहित्याचा जन्म होतो! नवनाथ रणखांबे यांच्या साहित्यिक वाटचालीतील प्रेरणादायी सूत्र याच जाणिवेत दडलेले आहे.
२) आंबेडकरवादी विचारांचा जागतिक प्रवास! :-
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दिलेला समता, स्वाभिमान, बंधुता, शिक्षण आणि सामाजिक न्यायाचा विचार हा केवळ एका समाजापुरता मर्यादित नाही. तो संपूर्ण मानवजातीला मुक्तीचा मार्ग दाखवणारा विचार आहे. याच परिवर्तनवादी विचारधारेचा प्रभाव नवनाथ रणखांबे यांच्या साहित्यिक आणि सामाजिक कार्यात जाणवतो. आंबेडकरवादी साहित्याच्या क्षेत्रात अनेक प्रतिभावंत कवींनी आपल्या लेखणीने समाजमन जागृत केले. मात्र, अनेकदा सामाजिक चळवळीतील प्रतिभेला व्यापक साहित्यिक व्यासपीठ मिळवण्यासाठी संघर्ष करावा लागतो. अशा परिस्थितीत जीवन संघर्षकार फेम नवनाथ रणखांबे यांनी आपल्या दोन कवितासंग्रहांच्या माध्यमातून साहित्यिक समीक्षा, परीक्षणे, अभिप्राय आणि विविध बुक ऑफ रेकॉर्डमधील नोंदी यांद्वारे व्यापक लक्ष वेधून घेण्याचा प्रवास केला. आंबेडकरवादी विचारांची पताका घेऊन वाटचाल करणारा हा कवी ज्या विचारपीठांपर्यंत आपल्या लेखणीच्या बळावर पोहोचू शकला, त्या प्रवासातील जागतिक बुक ऑफ रेकॉर्डमधील नोंदी त्याच्या साहित्यिक वाटचालीतील उल्लेखनीय टप्पे ठरतात. ही बाब केवळ एका कवीच्या वैयक्तिक यशाची गोष्ट नाही; तर सामाजिक जाणिवांनी समृद्ध साहित्यालाही व्यापक स्तरावर दखल मिळू शकते, याचा आश्वासक संदेश आहे. एका बाजूला आंबेडकरी विचारांची वैचारिक परंपरा आणि दुसऱ्या बाजूला जागतिक स्तरावर नोंद घेणाऱ्या संस्था या दोन प्रवाहांच्या संगमातून रणखांबे यांच्या साहित्यिक प्रवासाला वेगळे परिमाण प्राप्त झाले आहे. जगाच्या नकाशावर पोहोचण्यासाठी केवळ मोठ्या विचार पीठाची गरज नसते; त्यासाठी आपल्या शब्दांवर विश्वास, कार्यातील सातत्य आणि ध्येयाप्रती निष्ठा असावी लागते. रणखांबे यांच्या वाटचालीतून हाच प्रेरणादायी संदेश पुढे येतो.
३) वर्ल्ड बुक ऑफ रेकॉर्ड : साहित्यिक वाटचालीतील महत्त्वाचे मैलाचे दगड! :-
‘जीवन संघर्ष’ आणि ‘प्रेम उठाव’ या कवितासंग्रहांवर कमी कालावधीत मोठ्या प्रमाणावर समीक्षा, परीक्षणे आणि अभिप्राय लिहिले गेले. महाराष्ट्रासह महाराष्ट्राबाहेरील साहित्यिकांनीही त्यांच्या साहित्यकृतींची दखल घेतली. विविध वर्तमानपत्रे, मासिके आणि प्रसारमाध्यमांतून या पुस्तकांवरील लेखन प्रसिद्ध झाले. या प्रतिसादामुळे त्यांच्या साहित्यिक प्रवासाला व्यापक प्रसिद्धी मिळाली. या साहित्यिक उपक्रमाशी संबंधित नोंदी आणि सन्मान विविध बुक ऑफ रेकॉर्ड संस्थांशी जोडले गेले आहेत. त्यांच्या नोंदवलेल्या गौरवांमध्ये इंडिया टॅलेंट बुक ऑफ रेकॉर्ड, रेडियंट टॅलेंट बुक ऑफ रेकॉर्ड, महाराष्ट्र बुक ऑफ रेकॉर्ड, ओएमजी बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड, डायमंड बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड, लंडन बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड, यूएसए बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड आणि आशियाई बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड यांचा समावेश आहे. ‘जीवन संघर्ष’ आणि ‘प्रेम उठाव’ या दोन्ही पुस्तकांच्या स्वतंत्र नोंदी झाल्याचेही त्यांच्या परिचयात नमूद आहे. देशात विविध ठिकाणी अनेक नामवंत मान्यवरांच्या हस्ते त्यांना गौरवण्यात आले आहे. २०१९ ते २०२५ या कालखंडातील या नोंदी त्यांच्या साहित्यिक वाटचालीतील महत्त्वाच्या घटना म्हणून उल्लेखनीय आहेत. पुस्तक लिहिणे ही प्रतिभा; पुस्तकावर चर्चा घडवणे ही साहित्यिक प्रक्रिया; आणि त्या साहित्यिक उपक्रमाची नोंद विविध संस्थांच्या अभिलेखांत होणे हा वेगळ्या प्रकारचा टप्पा! या तिन्ही गोष्टींचा संदर्भ रणखांबे यांच्या प्रवासात दिसून येतो. बुक ऑफ रेकॉर्डमधील नोंदी या साहित्याच्या गुणवत्तेचा अंतिम निर्णय नसतात; परंतु त्या विशिष्ट साहित्यिक उपक्रमाची दखल आणि नोंद म्हणून महत्त्वाच्या ठरू शकतात. साहित्यिक मूल्यमापनासाठी समीक्षेची खोली, आशयाची समृद्धी, भाषेचे सामर्थ्य आणि वाचकांवर होणारा परिणाम यांनाही तितकेच महत्त्व आहे. रणखांबे यांच्या साहित्यिक वाटचालीतील या विविध पैलूंचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.
अप्रतिम खूपच छान आहे सर अद्भुत शब्द लेखन आहे.
जीवन संघर्ष आणि प्रेम उठाव ही नवनाथ रणखांबेजी लिखित नुसती पुस्तके नाहीत तर साहित्य क्षेत्रात विविध अनोखे विक्रम, उच्चांक आणि अद्भुत कामगिरी यांची नोंद ठेवणारी पुस्तके आहेत.
४) समीक्षकांच्या लेखणीतून मिळालेला प्रतिसाद : साहित्यिक प्रवासाची खरी ऊर्जा! :-
एखाद्या लेखकासाठी पुरस्कार महत्त्वाचा असतो; सन्मान आनंद देतो; विक्रम स्वविश्वास वाढवतो. परंतु आपल्या साहित्यकृतीवर दुसऱ्या साहित्यिकाने मनापासून लिहिलेले परीक्षण हे लेखकाच्या वैचारिक प्रवासाला नवी दिशा देणारे असते. ‘जीवन संघर्ष’ आणि ‘प्रेम उठाव’ या पुस्तकांवर महाराष्ट्रासह राज्याबाहेरील अनेक साहित्यिकांनी समीक्षा, परीक्षणे आणि अभिप्राय लिहिले. विविध प्रसारमाध्यमांतून प्रसिद्ध झालेल्या या लेखनामुळे त्यांच्या पुस्तकांविषयी चर्चा निर्माण झाली. ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. कारण साहित्यविश्वात समीक्षा म्हणजे केवळ स्तुती नव्हे; ती साहित्यकृतीच्या आशयाशी, संवेदनांशी आणि अभिव्यक्तीशी साधलेला संवाद असतो. पुस्तक वाचून त्यावर लिहिणारा प्रत्येक समीक्षक लेखकाच्या साहित्यिक प्रवासात आपापल्या परीने योगदान देत असतो. लेखकाची लेखणी पुस्तक घडवते; समीक्षकाची लेखणी त्या पुस्तकाभोवती विचारविश्व उभे करते; आणि वाचकांचा प्रतिसाद त्या विचारविश्वाला जीवन देतो!
रणखांबे यांच्या पुस्तकांभोवती निर्माण झालेला समीक्षा आणि परीक्षणांचा प्रतिसाद हा त्यांच्या साहित्यिक प्रवासातील महत्त्वाचा पैलू आहे. त्यांच्या पुढील लेखनाला अधिक व्यापक, आशयसंपन्न आणि वैचारिकदृष्ट्या समृद्ध बनवण्यासाठी हीच ऊर्जा प्रेरक ठरू शकते.
५) पुरस्कारांचा गौरव आणि सामाजिक बांधिलकीची वाटचाल! :-
नवनाथ आनंदा रणखांबे यांना साहित्यिक, सामाजिक, शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्रांतील योगदानासाठी विविध पुरस्कार व सन्मान प्राप्त झाले आहेत. आंतरराष्ट्रीय मानवाधिकार नेल्सन मंडेला आंतरराष्ट्रीय साहित्य पुरस्कार, राष्ट्रीय साहित्यरत्न पुरस्कार, राष्ट्रीय समाज गौरव पुरस्कार, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर राष्ट्रीय जीवनगौरव पुरस्कार, भारत भूषण साहित्य पुरस्कार, भारत गौरव पुरस्कार, आयकॉन ऑफ द नेशन अवॉर्ड, राष्ट्रीय साहित्य सेवा पुरस्कार आणि राज्यस्तरीय महाराष्ट्र साहित्य भूषण पुरस्कार यांसारख्या सन्मानांचा त्यांच्या परिचयात उल्लेख आहे. याशिवाय राज्यस्तरीय डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पुरस्कार, विद्रोही साहित्यरत्न पुरस्कार, सामाजिक कार्य पुरस्कार, काव्यलेखन पुरस्कार, साहित्य सेवा पुरस्कार आणि विविध संस्थांचे गौरव त्यांच्या वाटचालीशी जोडलेले आहेत. पुरस्कारांच्या या प्रवासाकडे केवळ सन्मानांची यादी म्हणून पाहणे पुरेसे ठरणार नाही. त्यामागील लेखन, सामाजिक सहभाग, साहित्यिक उपक्रम आणि वैचारिक बांधिलकी यांचाही विचार करावा लागतो. तरीही प्रत्येक पुरस्काराचे महत्त्व, स्वरूप आणि प्रदान करणाऱ्या संस्थेची विश्वासार्हता स्वतंत्रपणे तपासणे गरजेचे असते. कारण पुरस्कारांची संख्या ही लेखकाच्या कर्तृत्वाचा एक भाग असते; परंतु साहित्याची खरी उंची त्याच्या आशयातून, विचारातून आणि समाजाशी असलेल्या नात्यातून ठरते. सन्मान हा प्रवासाचा शेवट नसतो; तो पुढील जबाबदारीची सुरुवात असतो! रणखांबे यांच्या साहित्यिक आणि सामाजिक वाटचालीकडे पाहताना ही जाणीव महत्त्वाची ठरते.
६) कवी कट्ट्यापासून सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यासपीठापर्यंत! :-
नवनाथ रणखांबे यांचे कार्य पुस्तकांपुरते मर्यादित नाही. कवी कट्टा ग्रुप, कल्याण–मुंबईचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी कवी संमेलने, साहित्यिक कार्यक्रम आणि सांस्कृतिक उपक्रमांच्या आयोजनात योगदान दिले आहे. नवोदित कवींना व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे, त्यांना मार्गदर्शन करणे, ज्येष्ठ साहित्यिकांचे विचार समाजापर्यंत पोहोचवणे आणि साहित्यिक संवाद वाढवणे या कार्यांतून त्यांनी संघटनात्मक भूमिका बजावली आहे. या ग्रुपच्या वतीने विविध क्षेत्रांत उल्लेखनीय कामगिरी करणाऱ्या ४० मान्यवरांचा पुरस्कार देऊन गौरव करण्यात आला आहे. भारतीय बौद्ध साहित्य परिषदेच्या महाराष्ट्र राज्यस्तरीय कार्यात खजिनदार म्हणूनही त्यांनी योगदान दिले आहे. शिक्षणक्षेत्रात शहापूर परिसरातील आदिवासी विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक प्रश्नांशी संबंधित व्यवस्थापन समितीवर शिक्षणतज्ज्ञ सदस्य म्हणून त्यांचे कार्य सुरू आहे. तसेच रिपब्लिकन एम्प्लॉईज फेडरेशनच्या ठाणे जिल्ह्यातील कामगार संघटनात्मक कार्यात त्यांनी बारा वर्षे योगदान दिले आहे.
शाळा-महाविद्यालयांत मार्गदर्शन, साहित्य संमेलनांतील सहभाग, काव्यवाचन, परिसंवाद, सूत्रसंचालन आणि सामाजिक प्रबोधनाच्या उपक्रमांतून त्यांच्या कार्याचा आवाका विस्तारला आहे. या सर्व कार्याचा एक समान धागा आहे; प्रतिभा स्वतःपुरती न ठेवता तिचा उपयोग इतरांना संधी देण्यासाठी करणे! नवोदित कवीला व्यासपीठ देणे म्हणजे एका नव्या आवाजाला जन्म देणे. विद्यार्थ्याला दिशा दाखवणे म्हणजे एका भविष्याला आकार देणे. सामाजिक प्रश्नांवर बोलणे म्हणजे परिवर्तनाच्या प्रक्रियेत आपला वाटा उचलणे. या अर्थाने साहित्य आणि सामाजिक कार्य यांच्यातील पूल बांधण्याचा प्रयत्न रणखांबे यांच्या कार्यातून दिसून येतो.
७) ‘पेटले महाडचे पाणी’ : इतिहासाच्या ज्वालांना शब्दरूप देण्याचा प्रयत्न! :-
महाडच्या चवदार तळे सत्याग्रहाला २०२७ मध्ये शंभर वर्षे पूर्ण होत आहेत. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली २० मार्च १९२७ रोजी झालेला हा सत्याग्रह केवळ पाणी पिण्याच्या अधिकाराचा लढा नव्हता; तो मानवी प्रतिष्ठेचा, समानतेचा आणि सामाजिक गुलामगिरीविरुद्धच्या विद्रोहाचा ऐतिहासिक उच्चार होता. या ऐतिहासिक घटनेच्या शताब्दी वर्षानिमित्त प्रकाशित होणाऱ्या ‘पेटले महाडचे पाणी’ या प्रातिनिधिक कवितासंग्रहाच्या संपादकीय कार्यात नवनाथ रणखांबे सहभागी आहेत. महाडच्या पाण्याने एकेकाळी सामाजिक विषमतेला आव्हान दिले; आज त्याच इतिहासाला कवितेच्या शब्दांतून नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न होत आहे. ही केवळ साहित्यनिर्मिती नाही, तर इतिहासाच्या स्मृतींना वर्तमानाशी जोडण्याची सांस्कृतिक जबाबदारी आहे. चवदार तळ्याचे पाणी म्हणजे स्वाभिमानाची तहान भागवणारा इतिहास; आणि त्या इतिहासाला शब्द देणारी कविता म्हणजे समतेच्या भविष्याला दिलेला वैचारिक आवाज!
संपादक म्हणून विविध कवींच्या संवेदना एका साहित्यिक प्रवाहात आणणे, ऐतिहासिक घटनेचे सामाजिक महत्त्व अधोरेखित करणे आणि नव्या पिढीपर्यंत परिवर्तनाचा संदेश पोहोचवणे, ही या उपक्रमाची महत्त्वाची बाजू आहे. रणखांबे यांच्या साहित्यिक प्रवासात या संपादकीय कार्यामुळे वैयक्तिक कवितालेखनाच्या पलीकडे जाऊन सामूहिक साहित्यनिर्मितीशी जोडले जाण्याची संधी निर्माण झाली आहे.
८) शिक्षण, कायदेविषयक ज्ञान आणि परिवर्तनवादी विचारांचा त्रिवेणी संगम! :-
एम.ए. आणि एलएल.बी. ही शैक्षणिक पात्रता असलेले नवनाथ रणखांबे विधिज्ञ म्हणूनही कायदेविषयक मार्गदर्शन करतात. साहित्यिक संवेदनशीलता, कायद्याचे ज्ञान आणि सामाजिक वास्तवाची जाण यांचा संगम त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात दिसतो.
शब्द माणसाच्या मनाला स्पर्श करतात; विचार त्याच्या बुद्धीला जागृत करतात; तर कायद्याचे ज्ञान त्याला आपल्या अधिकारांची जाणीव करून देऊ शकते. या तिन्ही गोष्टींचा समाजहितासाठी उपयोग करण्याची भूमिका त्यांच्या विविधांगी कार्यातून पुढे येते.
शिव–फुले–शाहू–आंबेडकर यांच्या परिवर्तनवादी विचारधारेतून प्रेरणा घेऊन समता, सामाजिक न्याय, स्वाभिमान, बंधुता आणि मानवता यांचा प्रचार करणे हे त्यांच्या सामाजिक दृष्टिकोनाचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे.
९) नव्या पिढीसाठी प्रेरणादायी संदेश! :-
नवनाथ रणखांबे यांचा प्रवास नवोदित लेखक, कवी आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांना अनेक प्रश्नांची उत्तरे देतो. साहित्यिक यश मिळवण्यासाठी केवळ प्रतिभा पुरेशी आहे का? पुरस्कार मिळाल्यावर प्रवास थांबवावा का? सामाजिक बांधिलकी आणि साहित्यनिर्मिती एकत्र साधता येतात का? त्यांच्या वाटचालीतून पुढे येणारे उत्तर स्पष्ट आहे. प्रतिभेला सातत्याची जोड द्यावी लागते, लेखनाला वाचनाची साथ द्यावी लागते, यशाला नम्रतेची चौकट हवी असते आणि सामाजिक विचारांना कृतीची जोड आवश्यक असते. आजच्या स्पर्धेच्या युगात प्रत्येकाला प्रसिद्धी हवी आहे; पण प्रसिद्धीच्या पलीकडे जाऊन आपले काम टिकवणे अधिक महत्त्वाचे आहे. प्रत्येकाला पुरस्कार हवा आहे; पण पुरस्कारानंतरही नवनिर्मितीची भूक जिवंत ठेवणे त्याहून महत्त्वाचे आहे. प्रत्येकाला मोठे व्यासपीठ हवे आहे; पण त्या विचार पीठावरून समाजासाठी काय सांगितले जाते, हा प्रश्न सर्वांत महत्त्वाचा आहे. स्वप्न पाहा, पण स्वप्नांसाठी श्रम करा. संघर्ष करा, पण मूल्यांशी तडजोड करू नका. यश मिळवा, पण इतरांच्या यशासाठीही वाट मोकळी करा. आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे,...आपल्या प्रतिभेला मानवतेच्या सेवेशी जोडा! हा संदेश केवळ नवनाथ रणखांबे यांच्या प्रवासापुरता मर्यादित नाही; तो प्रत्येक नव्या लेखकासाठी, प्रत्येक संघर्षशील विद्यार्थ्यासाठी आणि प्रत्येक परिवर्तनवादी कार्यकर्त्यासाठी उपयुक्त आहे.
१०) उपमा, रूपक आणि अलंकारांतून उलगडणारे व्यक्तिमत्त्व! :-
नवनाथ रणखांबे यांची साहित्यिक वाटचाल म्हणजे संघर्षाच्या खडकातून झिरपणारा विचारांचा झरा; अंधारलेल्या वाटेवर पेटणारी शब्दांची मशाल; वादळांशी झुंज देत उभे राहणारे स्वाभिमानाचे झाड; आणि सामाजिक परिवर्तनाच्या क्षितिजावर उगवणारा आशेचा सूर्य! त्यांची लेखणी म्हणजे वेदनांच्या मातीतील अंकुरांना कवितेचे पाणी देणारा पाऊस. त्यांचे साहित्य म्हणजे मानवी संवेदनांच्या वीणेवर छेडलेली समतेची धून. त्यांचा प्रवास म्हणजे एका पुस्तकापासून दुसऱ्या पुस्तकाकडे, एका विचार पीठापासून जागतिक नोंदींपर्यंत आणि वैयक्तिक अभिव्यक्तीपासून सामूहिक सामाजिक जाणिवेपर्यंत जाणारा अखंड प्रवाह. ज्याप्रमाणे नदी आपल्या उगमाची ओळख जपत समुद्राकडे वाटचाल करते, त्याप्रमाणे साहित्यिकानेही आपल्या वैचारिक मुळांशी नाते जपत नव्या क्षितिजांचा शोध घ्यावा. रणखांबे यांच्या प्रवासाकडे या रूपकातून पाहता येते. ‘जीवन संघर्ष’ हा त्यांच्या वाटचालीचा आरंभबिंदू, ‘प्रेम उठाव’ हा भावविश्वाचा विस्तार, ‘मानवतेचा प्रकाश’ हा मूल्यांचा संदेश आणि बुक ऑफ रेकॉर्डमधील नोंदी हा त्यांच्या साहित्यिक प्रयत्नांच्या प्रवासातील वेगळा टप्पा अशी त्यांच्या कार्याची रूपकात्मक मांडणी करता येईल.
त्यांच्यामध्ये विक्रमांपलीकडे माणसांच्या मनात स्थान निर्माण करण्याचे ध्येय आहे! नवनाथ आनंदा रणखांबे यांची ओळख केवळ पुरस्कारांच्या संख्येने किंवा बुक ऑफ रेकॉर्डमधील नोंदींनी पूर्ण होत नाही. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा व्यापक पट कवितालेखन, साहित्यसमीक्षेला मिळालेला प्रतिसाद, संपादकीय कार्य, नवोदित साहित्यिकांना प्रोत्साहन, शैक्षणिक योगदान, कामगार संघटनात्मक सहभाग, कायदेविषयक मार्गदर्शन आणि आंबेडकरी विचारांच्या प्रसारातून उलगडतो. जागतिक स्तरावरील नोंदी त्यांच्या साहित्यिक प्रवासातील लक्षवेधी घटना आहेत; समीक्षकांचा प्रतिसाद हा त्या प्रवासातील महत्त्वाचा संवाद आहे; तर सामाजिक बांधिलकी ही त्यांच्या कार्याला व्यापक अर्थ देणारी बाब आहे. वर्ल्ड बुक ऑफ रेकॉर्डमध्ये नोंद होणे हा एका साहित्यिक उपक्रमाचा गौरव असू शकतो; पण साहित्याचे अंतिम यश वाचकांच्या मनात जागवलेल्या प्रश्नांत, निर्माण केलेल्या संवेदनशीलतेत आणि समाजात रुजवलेल्या परिवर्तनवादी मूल्यांत असते. कारण विक्रमांची नोंद अभिलेखांत होते, पुरस्कारांची नोंद सन्मानपत्रांत होते; परंतु माणसाच्या मनात निर्माण झालेली समतेची जाणीव आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याचे धैर्य यांची नोंद इतिहासाच्या प्रवाहात होते. नवनाथ रणखांबे यांच्यासमोरील खरे आव्हान केवळ आणखी विक्रम निर्माण करण्याचे नाही; तर साहित्याच्या सामर्थ्याने अधिक व्यापक वाचकांपर्यंत पोहोचण्याचे, नव्या पिढीला विचारप्रवृत्त करण्याचे आणि आंबेडकरी परिवर्तनवादी विचारांना अधिक समृद्ध साहित्यिक अभिव्यक्ती देण्याचे आहे. त्यांच्या पुढील साहित्यिक वाटचालीसाठी हीच अपेक्षा, हीच प्रेरणा आणि हीच शुभेच्छा! कारण शेवटी कवी मोठा ठरतो तो केवळ त्याच्या पुस्तकांच्या संख्येने नव्हे, तर त्याच्या शब्दांनी उजळलेल्या मनांच्या संख्येने; त्याच्या पुरस्कारांनी नव्हे, तर त्याच्या विचारांनी निर्माण केलेल्या परिवर्तनाने; आणि त्याच्या विक्रमांनी नव्हे, तर त्याच्या साहित्याने काळाच्या मनावर उमटवलेल्या ठशाने! नवनाथ रणखांबे यांची साहित्यिक वाटचाल अधिक समृद्ध होवो, त्यांच्या लेखणीतून नव्या विचारांचे अंकुर फुटोत आणि समता, स्वाभिमान, बंधुता व मानवतेचा प्रकाश अधिकाधिक दूरवर पोहोचो हीच सदिच्छा!
